ESARETİN SESSİZ RİTMİ
Bağımlılık; beynin ödül, motivasyon, bellek ve ilgili devrelerini etkileyen birincil, kronik bir hastalıktır. Bu devrelerdeki işlev bozukluğu, kişinin biyolojik, psikolojik, sosyal ve ruhsal belirtiler sergilemesine yol açar. Bu durum, bireyin patolojik bir şekilde ödül peşinde koşması ve/veya madde kullanımı ile diğer davranışlar yoluyla rahatlama aramasıyla kendini gösterir. (ASAM, 2019)
Alışkanlıklar; belirli bir bağlamda (ipucu) tekrarlanan davranışların sonucunda oluşan, hedefe yönelik bilinçli bir çaba gerektirmeyen, bağlamsal ipuçlarıyla tetiklenen otomatik tepki eğilimleridir. (Wood & Rünger, 2016) Alışkanlıklar; ipucu, tekrar ve otomatiklik bileşenlerinden oluşur (Lally & Gardner, 2013) ve bağımlılığın aksine her zaman patolojik bir durum teşkil etmezler; aksine, beynin enerji tasarrufu yapmasını sağlayan adaptif bir mekanizma olarak işlev görürler. (Wood & Rünger, 2016)
Alışkanlıklar temel olarak dorsolateral striatumdaki sensorimotor döngülere dayanırken bağımlılık, mezolimbik dopamin sisteminin (VTA-NAc) adaptif olmayan bir şekilde uyarılması ve prefrontal korteksin aşağıdan yukarıya (bottom-up) gelen sinyalleri denetleyememesi durumudur. (Everitt & Robbins, 2016)
Hayat, tekrarların üzerine kurulu bir inşa sürecidir. Bu sürecin en sadık üyesi ise alışkanlıktır. Zihnimiz, içinde bulunduğumuz dünyayı daha katlanabilir bir hale getirmek adına enerjiden tasarrufa gitmek ister. Bunun için bazı eylemleri otomatik hale getirir. Sabah işe/okula gitmek için kullandığınız o bilindik yol, yemekten sonra içtiğiniz çay, bir yere giderken açtığınız müzik… Alışkanlık dediğimiz bu güvenli limanlar, hayatın kaosu içinde birer pusula görevi görürler. Bu pusulayı siz tutarsınız. Dizginler sizin elinizdedir. Eylemleriniz size hizmet eder, siz onlara değil.
Fakat bu tanıdık ve sağlam yol, siz fark etmeden rota değiştirebilir. Alışkanlık, o konforlu yolundan çıkıp eylemin esareti altına girmeye başladığı an bağımlılık hüküm sürmeye başlar. Alışkanlıktaki seçim ve özgür irade, yerini yavaş yavaş teslimiyet ve mecburiyete bırakır. Artık eylem size hizmet etmez. Dizginler bağımlılığın eline geçmiştir.
Bağımlılık her adımda sizi biraz daha aşağı çeken ve hareket kabiliyetinizi giderek daraltan bir huni gibidir. Başta geniş bir düzlükte kendi iradenizle yürüdüğünüzü düşünürsünüz. Ancak çevrenizdeki duvarlar her hamlenizde size biraz daha yaklaşır. Zihniniz, o sahte ödülün peşinde koşarken aslında her adımında o kaçınılmaz boşluğa doğru ilerler. İradenin tamamen eridiği ve yerini mutlak bir mecburiyete bırakacağı noktaya sürüklenir. Bu noktadaki yol ayrımı, onu yapmayı “istemek” değildir. O olmadan “olamamaktır”. Ayrıca bu süreçte hız, doğrusal değildir. Dibe yaklaştıkça hızlanır; hızlandıkça içinden çıkmak zorlaşır.
Alışkanlık, sizi gitmek istediğiniz noktaya ulaştıran bir patikayken bağımlılık; her adımınızda kendinizi biraz daha kaybettiğiniz bir labirent gibidir. Atılan o ilk masum adımın bir süre sonra sizi kendi içine hapsetmesi çok sessiz bir biçimde gerçekleşir. Asıl mesele, adımlarınızın ritmini hala sizin belirleyip belirleyemediğinizdedir. Daralan duvarlar arasında tamamen sıkışmadan önce hangi eylemin size hizmet ettiğini, hangisinin bir parçası olduğunuzu ayırt edebilmek; elinizdeki en güçlü dirençtir. Bunun için pusulanın hâlâ kendi elinizde olup olmadığını kontrol etmek, kendinize olan en büyük borcunuzdur.
Kaynakça
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
American Society of Addiction Medicine. (2019, September 15). Definition of Addiction.
Everitt, B. J., & Robbins, T. W. (2016). Drug Addiction: Updating Actions to Habits to Compulsions Ten Years On. Annual Review of Psychology, 67, 23-50.
Lally, P., & Gardner, B. (2013). Promoting habit formation. Health Psychology Review, 7(sup1), S137-S158. https://doi.org/10.1080/17437199.2011.603640
Wood, W., & Rünger, D. (2016). Psychology of Habit. Annual Review of Psychology, 67, 289-314.
Yin, H. H., & Knowlton, B. J. (2006). The role of the basal ganglia in habit formation. Nature Reviews Neuroscience, 7(6), 464-476.
Yorumlar